Na veertig jaar vriendschap vroeg hij ons zijn vlucht te betalen, terwijl hij onze gezamenlijke toekomst al had opgegeven
‘Je hoeft niet zo te kijken, Kees. Alsof ik doodga. Ik ga alleen verhuizen.’
Henk zei het met dat harde lachje van hem, maar zijn vingers trilden om zijn koffiekop. We zaten gewoon bij ons aan de eettafel in Amersfoort, de appelcake nog half op het bord, de regen tegen het raam. En ineens lag daar een uitdraai van een boerderijtje in de Dordogne tussen de suikerpot en de brillenkoker van Marjan.
Ik keek naar Anja. Ze glimlachte niet. Ze trok alleen haar vest dichter om zich heen.
‘Verhuizen?’ zei ik. ‘Henk, we hebben het over Frankrijk. Zelfvoorzienend. Kippen, moestuin, hout stoken. Jij hebt nog nooit zelf een kraanleertje vervangen.’
Marjan legde haar hand op mijn arm. Dat deed ze altijd als ze voelde dat ik te scherp werd. Maar eerlijk, ik voelde me niet scherp. Ik voelde me misselijk.
Wij kennen Henk en Anja al sinds 1983. Onze oudste zat nog op de basisschool toen hun Jasper werd geboren. We hebben samen gekampeerd op Texel, nachten in ziekenhuizen doorgebracht toen Marjan borstkanker had, op elkaars kinderen gepast, kerst gevierd, ouders begraven. Er zijn periodes geweest dat we elkaar vaker zagen dan onze eigen broers en zussen.
En ja, we hadden plannen. Niet op papier, maar wel echt. Een appartement misschien, later, in een hofje of seniorencomplex. Dicht bij elkaar. Niet om op elkaars lip te zitten, maar omdat het leven op deze leeftijd ook smaller wordt. Kinderen druk, lichamen minder betrouwbaar, vrienden vallen weg. Dan is nabijheid geen luxe.
Henk wist dat.
‘We willen jullie steun,’ zei hij toen.
Niet: begrijpen jullie het. Niet: wat vinden jullie ervan. Nee. Steun.
Ik lachte nog, heel stom eigenlijk. ‘Emotioneel of praktisch?’
Hij keek me recht aan. ‘Allebei. We komen waarschijnlijk wat geld tekort voor de aankoop. Overbrugging. Een lening. Tijdelijk.’
Het werd zo stil dat je de klok in de gang hoorde tikken.
Anja keek naar haar handen. ‘Ik wil wel mee,’ zei ze zacht. ‘Denk ik. Maar ik vind het ook… veel.’
‘Veel?’ herhaalde Marjan. ‘Je kleinkinderen wonen in Zeist en Zwolle. Je ziet ze elke week.’
‘Dat weet ik ook wel,’ zei Anja, en voor het eerst klonk ze geïrriteerd. ‘Alsof ik dat niet al maanden in mijn hoofd heb.’
Maanden.
Dat woord bleef hangen.
Maanden zaten ze hier dus al in. Maanden van Funda-achtige websites, Franse streekmakelaars, rekensommen, dromen. En wij? Wij zaten intussen brochures te bewaren van seniorenhofjes in Nijkerk, omdat Henk nog had gezegd: ‘Als we het slim doen, kunnen we later een tuintje delen.’
Ik voelde me ineens oud op een heel nare manier. Niet vanwege mijn leeftijd, maar omdat ik blijkbaar de laatste was die iets doorhad.
Later die avond, toen zij weg waren, gooide ik de glazen te hard in de gootsteen.
‘Hij heeft ons gebruikt,’ zei ik.
Marjan schudde haar hoofd, maar ze had tranen in haar ogen. ‘Gebruikt… misschien niet. Maar wel vergeten.’
Dat kwam harder aan.
Een week later gingen we bij hen eten in Leusden. Anja had nasi gemaakt, veel te veel zoals altijd. Henk was opgefokt, bijna jongensachtig. Hij praatte over zonnepanelen, regenwater opvangen, vrijheid, rust, weg uit ‘dit volle land’. Alsof wij symbool stonden voor files, buurtapps en de Albert Heijn.
Ik zei: ‘Maar je vraagt ons dus om mee te betalen aan het verlaten van alles wat we samen hebben opgebouwd?’
‘Zo dramatisch hoeft het niet,’ zei Henk meteen.
‘Nee?’ vroeg ik. ‘Wat noem jij het dan?’
Hij zuchtte. ‘Kees, kom op. We zijn zestig. Is dit het dan? Nog twintig jaar koffie drinken en wachten op een heupoperatie?’
Marjan verstijfde. Anja keek hem aan alsof ze hem zelf ook niet meer helemaal kon volgen.
‘Je doet alsof ons leven hier niets waard is,’ zei Marjan zacht.
‘Dat zeg ik niet.’
‘Jawel,’ zei ik. ‘Je zegt het alleen netter.’
Toen kwam eruit wat blijkbaar al langer onder het oppervlak zat. Henk had al geld uit hun gezamenlijke spaarpot gebruikt voor een aanbetaling bij een Franse aankoopmakelaar. Zonder dat Anja precies wist hoeveel. Ze begon te huilen, niet luid, maar kapot. Zo heb ik haar nog nooit gezien.
‘Hij zei dat het oriënteren was,’ snikte ze. ‘Niet dat het al zo ver was.’
Henk werd boos. Op háár verdriet nog het meest. ‘Jullie maken hier iets vies van. Ik wil één keer in mijn leven iets doen wat van mij is.’
‘En wij dan?’ flapte ik eruit. ‘Waren wij dan al die jaren alleen maar decor?’
Hij stond op. Stoel naar achteren. ‘Als je een echte vriend bent, gun je me dit.’
Ik stond ook op, al voelde ik mijn knie trekken. ‘Een echte vriend zet zijn vrienden niet voor het blok met een lening nadat hij stiekem al besloten heeft te vertrekken.’
We zijn zonder toetje weggegaan. Zo kinderachtig, maar ook weer niet.
Sindsdien is er iets kapot wat ik niet goed kan benoemen. Geen ruzie alleen. Eerder een scheur in hoe ik naar die veertig jaar kijk. Was onze verbondenheid echt wederzijds, of hebben wij er meer betekenis aan gegeven dan Henk ooit deed?
Anja appt soms met Marjan. Kleine berichtjes. Dat ze slecht slaapt. Dat Jasper zegt dat ze gek zijn geworden. Dat Henk hele avonden op Franse forums zit. Wij hebben geen geld geleend. Ook geen belofte gedaan. Alleen gezegd dat we tijd nodig hebben.
Maar tijd voelt nu als afstand.
Ik mis hem, gek genoeg. Zelfs zijn grote mond. Tegelijk ben ik woedend. Omdat hij niet alleen een land wil verlaten, maar ook een afspraak die nooit op papier heeft gestaan en toch heilig was.
Misschien ben ik ouderwetser dan ik dacht. Of misschien weet ik gewoon dat vrijheid op deze leeftijd ook een prijs heeft, en dat die vaak door anderen wordt betaald.
Zouden jullie zo’n vriend steunen, ook als hij jullie gezamenlijke toekomst daarmee onderuit haalt?
Of mag je na veertig jaar eindelijk zeggen: avontuur is mooi, maar trouw telt ook nog steeds?