‘Je laat me gewoon zitten nu ik je nodig heb’ — toen mijn moeder dat zei, wist ik niet meer of ik hard was geworden of eindelijk eerlijk
‘Dus je komt morgen ook niet?’ zei mijn moeder aan de telefoon. Niet boos, meer zo vlak. Dat vond ik eigenlijk nog erger.
Ik stond net in de rij bij de Albert Heijn en zei: ‘Nee. Ik kom donderdag na mijn werk. Dat hadden we afgesproken.’
‘Afgesproken, afgesproken… Jij hebt makkelijk praten. Jij kunt daarna tenminste weer naar je eigen huis.’
Ik voelde meteen die druk op mijn borst. ‘Mam, ik ben de afgelopen drie weken bijna elke dag geweest.’
‘Ja, en nu ineens moet je aan jezelf denken.’
Ik heb opgehangen en in de auto op de parkeerplaats zitten huilen. Niet alleen om wat ze zei, maar ook omdat een deel van mij dacht: misschien heeft ze gewoon gelijk.
Mijn moeder woont sinds vorig jaar alleen in een seniorenappartement in Amersfoort. Mijn vader is twee jaar geleden overleden. Sindsdien doe ik eigenlijk van alles. Boodschappen, ziekenhuisafspraken in het Meander, bellen met de apotheek, formulieren voor de gemeente, de was meenemen als haar rug opspeelt, kijken naar haar DigiD omdat ‘het weer niet werkt’. In het begin deed ik dat met liefde. Of nou ja, ook uit gewoonte. Ik ben altijd degene geweest die het regelde.
Mijn broer woont in Zwolle en zegt steeds dat hij ‘heus wil helpen’, maar in de praktijk komt dat neer op één keer in de twee weken op zondag koffie drinken en daarna weer weg. En eerlijk is eerlijk: ik heb hem ook niet echt binnengelaten. Ik zei vaak: ‘Laat maar, ik doe het wel.’ Omdat ik vond dat hij het toch niet goed deed, of dingen vergat, of te luchtig opvatte.
Daar begon het waarschijnlijk al mis te gaan.
De laatste maanden werd het zwaarder. Mijn moeder had een val gehad, niks gebroken gelukkig, maar sindsdien was ze angstiger. Voor trapjes, voor douchen, voor alleen zijn in de avond. De wijkverpleging kwam kort langs, maar zij vond dat niks. ‘Die meisjes hebben haast. Voor je iets vraagt, zijn ze alweer weg.’
Dus belde ze mij. Vaak drie, vier keer per dag.
‘Kun je even kijken waarom de verwarming het niet doet?’
‘Kun je aardappelen meenemen?’
‘Kun je vanavond nog even komen, ik voel me niet rustig.’
En ik ging. Ook als ik zelf net uit mijn werk kwam, ook als mijn partner zei: ‘Je zou vanavond toch thuis eten?’ Ook als mijn eigen dochter vroeg: ‘Ga je wéér naar oma?’
Dat laatste kwam hard aan. Want daar zat precies mijn schuld. Ik was overal half. Bij mijn moeder met mijn hoofd nog op mijn werk. Thuis met mijn telefoon in mijn hand voor als zij weer belde. Nergens echt aanwezig.
Twee weken geleden zei mijn partner aan tafel: ‘Dit trek jij zo niet langer.’
Ik reageerde meteen fel. ‘Dus we laten haar dan maar stikken?’
‘Dat zeg ik niet. Maar jij doet nu alsof er alleen twee opties zijn: alles zelf doen of een slecht mens zijn.’
Ik werd boos, want ik voelde me niet gesteund. Achteraf denk ik dat hij gewoon gelijk had.
Na aandringen van de huisarts heb ik een gesprek geregeld met het wijkteam. Mijn moeder wilde daar eerst niks van weten. ‘Straks denken ze dat ik niet meer voor mezelf kan zorgen.’
Ik zei: ‘Mam, het gaat niet om afpakken. Het gaat om hulp.’
Toen kwam het eruit.
‘Jij wil gewoon minder hoeven doen.’
Ik zei niks, omdat het waar was. En juist daarom voelde het lelijk.
Een paar dagen later zat ik bij haar aan de keukentafel. Thee, plak ontbijtkoek, het gewone decor voor een moeilijk gesprek in Nederland. Ik had van tevoren opgeschreven wat ik wilde zeggen, anders zou ik weer inbinden.
‘Ik kan niet meer elke dag komen,’ zei ik. ‘Ik blijf helpen, maar niet op deze manier. We moeten vaste momenten afspreken en voor de rest kijken wat via thuiszorg, maaltijdservice of het wijkteam kan.’
Ze keek me aan alsof ik haar iets afpakte.
‘Dus nu krijg ik een rooster?’
‘Nee, een beetje duidelijkheid. Ook voor mij.’
‘Voor jou ja.’
Ik zei, harder dan ik wilde: ‘Het gaat ook een keer om mij, mam.’
Toen werd het stil.
Na een tijdje zei ze: ‘Sinds je vader dood is, ben jij de enige die nog echt naar me omkijkt. Als jij ook afstand gaat houden, wat blijft er dan over?’
Dat was het moment waarop ik bijna alles weer terugnam.
Maar toen zei ik toch: ‘Ik houd geen afstand. Ik probeer te voorkomen dat ik straks met tegenzin kom.’
Ze antwoordde: ‘Dat is blijkbaar nu al zo.’
Die zin bleef hangen.
Een dag later belde mijn broer. Mijn moeder had hem natuurlijk gebeld.
‘Je had het ook anders kunnen brengen,’ zei hij.
Ik ontplofte bijna. ‘O, nu heb jij ineens een mening? Waar ben jij dan doordeweeks?’
Hij bleef rustig, irritant rustig. ‘Ik zeg niet dat jij alles fout doet. Maar jij hebt ook jarenlang gezegd dat jij het wel regelde. Dan is het toch niet gek dat alles op jou leunt?’
Ik wilde hem wegzetten als makkelijk pratend vanaf afstand, maar daar zat ook iets eerlijks in. Ik had mezelf onmisbaar gemaakt. Eerst uit liefde, daarna uit controle, en uiteindelijk uit gewoonte. En nu ik op was, deed ik alsof iedereen mij dit had aangedaan.
Vorige week hadden we met z’n drieën een gesprek, mijn moeder, mijn broer en ik. Mijn broer was er speciaal voor naar Amersfoort gekomen. Het was ongemakkelijk, maar wel nodig.
Mijn moeder zei: ‘Ik voel me afgeschoven.’
Ik zei: ‘Ik voel me leeggetrokken.’
Mijn broer zei: ‘Dan moeten we stoppen met elkaar verwijten maken en praktisch worden.’
Dat klonk heel zakelijk, maar het hielp wel. We hebben nu afgesproken dat hij voortaan elke woensdag alle administratie en telefoontjes met instanties doet. Ik ga op dinsdag en zaterdag langs, en voor de avonden hebben we alsnog contact gezocht met het sociaal wijkteam en gekeken naar een personenalarmering. Mijn moeder vond dat eerst verschrikkelijk, maar stemde uiteindelijk in.
Toch is het niet ineens opgelost. Als ik nu wegga, zegt ze soms: ‘Nou, veel plezier met je vrije avond.’ Dan voel ik me meteen weer schuldig. En ik merk ook dat ik zelf nog steeds te snel spring als ze belt, omdat ik bang ben dat ze zich echt in de steek gelaten voelt.
Maar ik merk ook iets anders: als ik er nu ben, ben ik minder gehaast en minder chagrijnig. Mijn dochter zei laatst: ‘Je lacht weer meer.’ Dat deed ook pijn, omdat ik blijkbaar zo lang niet mezelf was.
Ik vind het nog steeds moeilijk. Zeker omdat mijn moeder niet alleen lastig deed; ze was ook gewoon bang en eenzaam. En ik was niet alleen slachtoffer; ik ben ook te lang doorgegaan zonder eerlijk te zijn, en heb anderen te weinig ruimte gegeven om mee te dragen.
Ik probeer nu te geloven dat grenzen stellen niet hetzelfde is als iemand laten vallen, maar dat voelt niet elke dag zo. Wanneer vinden jullie dat zelfzorg nodig is, en wanneer wordt het egoïstisch?