Ik trok het niet meer toen onze oudste vrienden ineens wilden bepalen hoe wij moesten leven
‘Dus jullie willen echt wéér met z’n allen naar een hotel met wellness?’ zei Kees, terwijl hij zijn glas water neerzette alsof hij een punt maakte dat niemand meer kon negeren. ‘Op onze leeftijd zou je toch beter moeten weten. Al die overdaad, dat slaat toch nergens op.’
Ik voelde mijn kaken op elkaar gaan. We zaten gewoon bij ons aan tafel in Amersfoort, met een pan lasagne die ik die middag nog had gemaakt, een fles primitivo die Leo speciaal had gehaald, en ineens hing die bekende, loodzware sfeer weer in de kamer. Vroeger waren onze vrijdagavonden licht. Kaarsjes aan, beetje eten, kaarten, soms een slecht toetje van de Hema waar we dan om lachten. We kennen Kees en Marjan al sinds onze kinderen nog op de basisschool zaten. Samen gekampeerd in Zeeland, verjaardagen, wandelingen, ziekenhuisbezoek, verhuizingen. Het waren niet zomaar kennissen. Het voelde bijna als familie.
Maar sinds Kees met pensioen was, was er iets verschoven. Eerst vonden we het nog wel verfrissend. Minder spullen, bewuster leven, geen onzin kopen. Prima. Leo zei zelfs: ‘Misschien heeft hij ergens wel een punt.’ Alleen bleef het daar niet bij. Het ging niet meer over zijn eigen keuzes. Het werd een doorlopende beoordeling van die van ons.
‘Moet dat vlees nou echt?’
‘Vliegen naar Portugal, in deze tijd?’
‘Een tweede auto is gewoon gemakzucht.’
‘Dure wijn is statusgedrag.’
Alles werd langs zijn nieuwe meetlat gelegd.
Marjan zei er meestal weinig van. Dan keek ze naar haar bord en zei zacht: ‘Kees is er gewoon veel mee bezig.’ Ik zag ook wel dat zij het soms ongemakkelijk vond, maar ze ving hem niet af. En Leo? Die haalde zijn schouders op. ‘Ach, laat hem. Hij bedoelt het niet verkeerd.’
Niet verkeerd. Dat zei hij ook toen Kees vorige maand bij onze tuinset stond en zei: ‘Zonde van het geld, zo’n loungeset. Mensen verwarren comfort tegenwoordig met geluk.’ Alsof ik een dom meisje was dat haar leven niet op orde had omdat ze graag buiten zacht zat.
Die avond aan tafel ging het over ons jaarlijkse weekend weg. Al meer dan twintig jaar doen we dat met z’n vieren. Eén keer per jaar. Niet buitensporig, gewoon een fijn hotel in Limburg of de Veluwe, uitgebreid eten, een museum, een terras, uitslapen. Iets om naar uit te kijken.
Kees kuchte en zei: ‘Wij hebben erover nagedacht. Misschien is dit een goed moment om het anders te doen. Gewoon sober. Een wandeltocht in Drenthe, rugzak mee, geen luxe, geen restaurantgedoe. Meer terug naar de basis.’
Ik legde mijn vork neer. ‘Dus ons weekend moet nu ineens ook volgens jouw principes?’
‘Onze principes,’ zei hij meteen. ‘Tenminste, dat hoop ik. We zijn toch vrienden? Dan mag je elkaar toch ook uitdagen?’
Leo lachte een beetje gespannen. ‘Nou, uitdagen is prima, Kees, maar niet iedereen vindt dezelfde dingen leuk.’
‘Nee,’ zei ik, en ik hoorde zelf dat mijn stem trilde. ‘En niet iedereen wil zich elke vrijdagavond verantwoorden voor een glas wijn of een vakantie.’
Het werd stil. Alleen de koelkast zoemde. Marjan schoof met haar servet.
Kees keek me aan alsof ík degene was die het ongemakkelijk maakte. ‘Dat verantwoorden maak jij ervan, Els. Ik probeer alleen bewuster te leven en ik vind het jammer dat jullie zo defensief reageren.’
Daar knapte er iets in mij. Misschien niet alleen door hem, maar ook door alle keren dat ik naar huis reed met buikpijn en Leo zei dat ik me aanstelde.
‘Defensief?’ zei ik. ‘Kees, jij hebt overal een oordeel over. Over wat we eten, waar we slapen, wat we uitgeven, hoe we ontspannen. Vroeger kwam ik blij naar zo’n avond. Nu denk ik van tevoren al: waar krijg ik vandaag commentaar op?’
Leo zuchtte. ‘Els, kom op. Zo erg is het toch ook weer niet.’
Die opmerking deed misschien nog wel het meeste pijn. Ik keek hem aan en dacht: jij zit hier toch ook? Jij hoort dit toch ook?
‘Voor jou misschien niet,’ zei ik. ‘Maar voor mij wel.’
Na het eten hielp Marjan me in de keuken. Ze stond af te drogen en zei zacht: ‘Ik weet het. Echt. Thuis is het ook veel, hoor.’ Voor het eerst hoorde ik vermoeidheid in haar stem in plaats van loyaliteit. ‘Sinds hij gestopt is met werken, zoekt hij ergens houvast in. Alles moet ineens principieel.’
Ik zei: ‘Maar waarom moet de rest daar dan in mee?’
Ze haalde haar schouders op. ‘Omdat hij denkt dat hij het goede doet.’
Later, toen ze weg waren, kregen Leo en ik ruzie zoals we al jaren geen ruzie meer hadden gehad. Gewoon daar, tussen de wijnglazen en de restjes lasagne.
‘Je maakt het groter dan het is,’ zei hij.
‘Nee,’ zei ik. ‘Jij maakt het kleiner omdat jij koste wat kost die vriendschap wilt houden zoals hij was. Maar zo ís hij niet meer.’
Hij werd stil. Dat gebeurt niet vaak bij Leo. Na een tijdje zei hij: ‘Ik wil gewoon niet dat we op onze leeftijd mensen kwijtraken om zoiets.’
Dat begreep ik ook. Echt. Op je zestigste maak je niet meer vanzelf nieuwe diepe vriendschappen. Onze agenda zat vol herinneringen met hen. Maar ik dacht ook: wat heb je aan trouw als je jezelf elke keer een stukje moet inslikken?
Een paar dagen later heb ik Marjan gebeld. Niet in een boze bui, gewoon rustig. Ik heb gezegd dat ik best een keer wil wandelen in Drenthe, maar niet als moreel lesprogramma. En dat ik voorlopig even geen vrijdagavonden meer wil waarop alles voelt als een toets. Als we vrienden zijn, moet er ruimte zijn om verschillend te leven zonder dat de één zich verheven voelt boven de ander.
Ze was stil en zei toen: ‘Misschien is dat precies wat er gezegd moest worden.’
Volgende week zien we elkaar voor koffie, alleen wij tweeën. De mannen niet. Ik weet niet of dat het begin van herstel is of juist van een langzame verwijdering. Leo vindt nog steeds dat ik harder ben geweest dan nodig, maar hij snapt inmiddels wel beter waarom ik vastliep.
Ik heb geleerd dat lange vriendschap niet betekent dat je alles maar moet slikken om de geschiedenis in stand te houden. Soms is een grens niet het einde van liefde, maar de enige manier om jezelf niet kwijt te raken. Hebben jullie weleens meegemaakt dat een oude vriendschap veranderde doordat iemand ineens heel anders in het leven ging staan, en wat deed je toen?