Na veertig jaar vriendschap boekten we toch die reis – en misschien brak daar iets wat nooit meer hetzelfde wordt

‘Dus jullie gaan gewoon.’

Kees zei het niet hard, maar ik voelde het toch als een klap. We zaten bij hen aan de eettafel in Amersfoort, de koffie was al koud geworden en Marijke had een schaal met stroopwafels neergezet waar niemand meer aan kwam. Mijn vrouw Ellen keek strak naar haar handen. Ik hoorde de klok in de keuken tikken en ik dacht alleen maar: als ik nu iets verkeerd zeg, raak ik mijn beste vriend kwijt.

Kees en ik kennen elkaar sinds 1984. We begonnen allebei bij dezelfde technische groothandel in Utrecht. Later kwamen onze vrouwen erbij, vakanties op campings in Zeeland, oud en nieuw om en om, elkaars kinderen zien opgroeien, ouders begraven, banen kwijtraken, weer opkrabbelen. Er was nooit gedoe tussen ons vier. Tenminste, niet iets wat bleef hangen.

Tot vorig jaar. Kees kreeg een chronische spierziekte. Niet dodelijk, zeiden de artsen, maar zijn wereld werd wel kleiner. Lopen ging slecht, lang zitten ook, snel moe, veel prikkels waren te veel. In het begin vonden we het vanzelfsprekend om ons aan te passen. Geen stedentrips meer, geen lange wandelingen, geen theateravond met laat thuiskomen. We gingen vaker op zondagmiddag koffie drinken, een beetje kaarten, soms samen eten. Dat deed ik met liefde. Echt.

Maar Ellen begon te veranderen. Niet ineens, meer langzaam. Als we terugreden naar huis, zei ze dingen als: ‘Is dit het dan straks? Elke week weer binnen zitten?’ Of: ‘Ik heb veertig jaar gewerkt, Hans. Ik wil nog iets zien nu het nog kan.’ Ze zei het zonder hardheid, maar wel steeds vaker.

Ik snapte haar ook. We hadden altijd geroepen dat we na ons pensioen met de trein door Italië wilden, een week naar Schotland, misschien nog eens naar Madeira. Niet luxe, gewoon eropuit. Ellen heeft als verpleegkundige jarenlang onregelmatige diensten gedraaid. Ze had zich daar echt aan vastgehouden.

Een paar maanden geleden zaten we bij ons thuis in Nieuwegein. Kees in de relaxstoel die we speciaal wat hoger hadden gezet, Marijke ernaast. Ellen had soep gemaakt.

Marijke zei: ‘Misschien moeten we gewoon accepteren dat reizen er niet meer in zit. We kunnen het hier toch ook gezellig hebben?’

Ellen antwoordde meteen: ‘Voor een keer, natuurlijk. Maar niet altijd.’

Kees keek haar aan. ‘Wat bedoel je precies?’

‘Dat wij ook nog dingen willen doen,’ zei ze. ‘Dat is toch niet raar?’

Het werd stil. Ik probeerde nog te sussen. ‘Misschien kunnen we een middenweg zoeken. Af en toe iets samen, af en toe apart.’

Maar voor Marijke was dat blijkbaar geen middenweg. ‘Als je veertig jaar bevriend bent, laat je elkaar niet zitten zodra het lastig wordt.’

Ellen werd rood. ‘Dat doen we toch ook niet? Maar ik ga mijn leven niet helemaal op pauze zetten.’

Ik schaamde me toen, omdat ik dacht dat ze te direct was. Achteraf denk ik dat zij gewoon uitsprak waar ik zelf bang voor was.

Daarna werd alles gevoeliger. Als wij een dagje naar Deventer waren geweest, zei Kees: ‘Leuk hoor, zonder ons.’ Als we voorstelden om samen te lunchen, zei Marijke soms: ‘Ja, als het maar niet te vermoeiend is voor Kees, hè.’ Er zat steeds iets onder. Geen ruzie, maar wel rekening houden, uitleggen, aftasten.

De echte breuk kwam door die reis. Ellen had een aanbieding gezien voor een tiendaagse treinreis door Noord-Italië in september. Geen extreme dingen, maar wel veel lopen, overstappen, hotels zonder alle aanpassingen. We hebben dagen getwijfeld. Ik heb letterlijk met mijn vinger boven de knop ‘boeken’ gehangen.

‘Als we het niet doen, neem je het me later kwalijk,’ zei Ellen zacht.

‘En als we het wel doen, kost het me misschien Kees,’ zei ik.

Ze keek me aan en zei: ‘Misschien vraag je al te lang van jezelf om iedereen tevreden te houden.’

We boekten.

Ik wilde het meteen vertellen, niet via via. Dus gingen we langs. Ik had de hele autorit buikpijn. Toen ik het zei, kneep Kees zijn kaken op elkaar. Marijke schoof haar stoel naar achteren.

‘Na alles wat we gedeeld hebben,’ zei Kees, ‘kiezen jullie hiervoor.’

‘We kiezen niet tegen jou,’ zei ik. ‘We kiezen ook een beetje voor onszelf.’

Hij lachte kort, zonder humor. ‘Dat is een nette manier om hetzelfde te zeggen.’

Ellen bleef kalm, al zag ik dat haar ogen volschoten. ‘Kees, ik gun jou echt dat alles draaglijk blijft. Maar ik kan niet doen alsof mijn leven ook kleiner moet worden om een goede vriendin te zijn.’

Marijke zei: ‘Dan denken wij heel anders over vriendschap.’

Niemand verhief zijn stem. Dat maakte het nog erger.

Sindsdien is het anders. Geen appjes meer over voetbal of kleinkinderen. Geen spontane koffie. Ik heb Kees nog twee keer gebeld; beide keren bleef het gesprek hangen in beleefdheden. Vorige week ben ik alleen langsgefietst. Hij deed open met zijn rollator naast zich. We hebben tien minuten over het weer gepraat en over de verbouwing bij het station. Toen ik wegging, zei hij: ‘Doe Ellen de groeten.’ Alsof ze een verre kennis was.

Op de terugweg heb ik op een bankje aan het water gezeten en voor het eerst echt gehuild. Niet alleen om hem, maar ook omdat ik besefte dat vriendschap soms niet stukgaat door één grote ruzie, maar doordat ieders leven een andere vorm krijgt en niemand die vorm nog in elkaar passend krijgt.

Ik ga waarschijnlijk gewoon mee naar Italië. En tegelijk voelt dat niet als winnen. Ik mis mijn vriend, maar ik begin ook te begrijpen dat trouw zijn niet hetzelfde is als jezelf wegcijferen.

Misschien is ouder worden ook dit: accepteren dat liefde en loyaliteit niet altijd genoeg zijn om alles bij elkaar te houden. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: pas je je plannen aan voor een vriend, of moet er ruimte blijven voor je eigen leven?