‘Je moet nu echt weer iets gaan dóén’: hoe onze vriendschap van dertig jaar begon te scheuren toen mijn vrouw instortte
‘Nee, Anja, dat ga ik niet meer doen.’
Het werd zó stil in de woonkamer van Kees en Marjan dat ik de klok boven de eettafel hoorde tikken. Anja zat naast me op het puntje van de bank, in haar dikke vest, haar handen trillend om een mok thee die ze niet had aangeraakt. Marjan stond nog half overeind, alsof ze zelf ook schrok van hoe hard die zin eruit was gekomen. Kees keek naar zijn schoenen. Ik voelde eerst schaamte en daarna woede opkomen, zo heet dat ik meteen iets wilde zeggen waar we nooit meer van terug zouden komen.
We zijn alle vier begin zestig. Ik ben Henk, Anja is mijn vrouw. Kees en Marjan kennen we sinds eind jaren tachtig, via de camping in Zeeland. Daarna kwamen de vaste patronen: samen oud en nieuw, etentjes, fietstochten, de kinderen die met elkaar optrokken, later de kleinkinderen, weekendjes Texel, een keer een huisje in de Ardennen, altijd dezelfde grapjes, dezelfde verhalen. Sommige vriendschappen worden familie zonder dat je het doorhebt. Dit was er zo een.
Tot Anja vorig jaar ineens ophield. Zo voelt het nog steeds. Niet één groot drama, geen opname, geen sirenes. Ze was gewoon op. Na jaren mantelzorg voor haar moeder, gedoe op haar werk in de thuiszorg, slecht slapen, altijd maar dóór. Op een dinsdagochtend zat ze op de rand van het bed en zei: ‘Ik kan mijn sokken niet eens aantrekken zonder te huilen.’ De huisarts noemde het een zware burn-out, de praktijkondersteuner had het ook over depressieve klachten. Vanaf dat moment werd ons huis kleiner en de wereld van Anja nog kleiner.
In het begin waren Kees en Marjan geweldig. Marjan nam soep mee, stuurde appjes, ging soms een blokje om met Anja. Kees maaide een keer ons gras toen ik er niet aan toe kwam. Ze zeiden: ‘Daar zijn vrienden voor, Henk.’ En ik geloof dat ze dat ook echt meenden.
Maar na een maand of zes veranderde er iets. Niet ineens, meer druppelsgewijs. Marjan begon dingen te zeggen als: ‘Misschien moet je jezelf juist dwingen even naar buiten te gaan.’ Of: ‘Je kunt niet blijven wachten tot je zin hebt, hè.’ Op zichzelf niet onredelijk misschien. Alleen de toon veranderde. Minder zacht. Minder vragend. Meer alsof Anja een cursus nodig had in plaats van rust.
Anja trok dat slecht. Als iemand druk op haar zette, sloeg ze dicht. Dan lag ze de rest van de dag op de bank, gordijnen half dicht, televisie aan zonder te kijken. Ik zag ook heus wel dat Marjan niet alles verkeerd zag. Ik was óók moe. Ik werkte nog drie dagen in de technische dienst en deed thuis de boodschappen, de was, afspraken, administratie. Soms dacht ik in stilte: kom op An, alleen even douchen vandaag. En daarna schaamde ik me daar weer voor.
De laatste weken vroeg Anja soms kleine dingen aan Marjan. Of ze een keer mee wilde naar de apotheek. Of samen even naar de supermarkt, niet eens om echt boodschappen te doen maar om die drempel over te komen. Eerst deed Marjan dat nog. Toen steeds minder. ‘Ik heb ook mijn eigen leven, Anja.’ Ook waar. Maar voor Anja klonk het als afwijzing.
En toen zaten we daar. Anja had die middag gebeld of Marjan haar de volgende ochtend naar de pedicure kon rijden, omdat ik naar mijn werk moest en Anja het idee van de bus al twee dagen paniek vond. Marjan had gezegd: ‘Bespreek het vanavond maar even.’
‘Ik trek dit niet meer zo,’ zei Marjan nu, met haar armen over elkaar. ‘Ik vind je lief, Anja, dat weet je. Maar ik help je overal mee, en ondertussen gebeurt er niks. Je blijft zeggen dat het niet gaat. Wanneer ga je dan zelf weer iets oppakken?’
Anja keek naar haar schoot. ‘Denk je dat ik dit leuk vind?’
‘Nee, maar ik denk wel dat iedereen om je heen nu in jouw stilstand wordt meegezogen,’ zei Marjan. ‘Soms moet je ook gewoon opstaan.’
Ik hoorde mezelf meteen zeggen: ‘Zo werkt een depressie niet.’
Kees kuchte en zei eindelijk iets. ‘Henk, we begrijpen heus dat het zwaar is. Maar Marjan is geen hulpverlener. We moeten ook grenzen mogen hebben.’
‘Grenzen?’ zei ik. ‘Na dertig jaar vriendschap hebben we het over grenzen als Anja vraagt of iemand even mee wil naar de pedicure?’
Marjan werd rood. ‘Doe nou niet alsof ik haar laat verzuipen. Ik ben er maandenlang drie keer per week geweest. Ik krijg alleen steeds meer het gevoel dat alles wat ik doe bevestigt dat ze het niet meer zelf hoeft te proberen.’
Dat kwam hard aan, juist omdat het niet klonk als wreedheid maar als iets waar ze lang over had nagedacht. Anja begon zacht te huilen, zonder geluid, wat ik altijd erger vind dan echt snikken. Ze zei: ‘Dan vraag ik wel niks meer.’
‘Dat is ook niet wat ik zeg,’ zei Marjan, maar toen was het eigenlijk al mis.
Op de terugweg in de auto zei Anja: ‘Ik ga daar nooit meer heen.’ Ze keek naar buiten, naar de natte rotondes en de fietslampen in de regen. Ik zei eerst: ‘Dat hoeft ook niet.’ Maar thuis, toen ik de vaatwasser inruimde en haar jas nog over de stoel hing, voelde ik vooral verdriet. Niet alleen om Anja, maar ook om wat er van ons vieren over was.
Een week later belde Kees. Gewoon, nuchter, zoals hij is. ‘Misschien moeten we het niet meteen weggooien, Henk.’ We hebben een uur gepraat. Niet gezellig, wel eerlijk. Hij zei dat Marjan zich schuldig voelde en tegelijk leeg. Ik zei dat Anja zich vernederd voelde en dat ik zelf niet meer wist wanneer hulp steun is en wanneer het druk wordt. Voor het eerst in maanden had ik niet het gevoel dat iemand een kamp koos; we probeerden alleen woorden te vinden voor iets waar niemand op voorbereid was.
Sindsdien is het anders. Minder vanzelfsprekend. We zien elkaar niet elke week meer. Kees drinkt soms hier een kop koffie. Marjan heeft Anja een kaart gestuurd, geen grote excuses, wel: ‘Ik ben niet goed in dit soort verdriet, maar je bent me niet onverschillig.’ Anja kon daar eerst niks mee, maar ze heeft de kaart wel in de vensterbank gezet.
Ik denk nu dat vriendschap niet alleen stukgaat door gebrek aan liefde, maar ook door verschillende ideeën over wat zorgen voor iemand eigenlijk betekent. Ik heb geleerd dat onvoorwaardelijke steun prachtig klinkt, tot iedereen op zijn eigen grens botst. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: moet een echte vriendschap dit kunnen dragen, of mag iemand op een gegeven moment zeggen dat het niet meer gaat?