Toen onze beste vrienden vertelden dat ze misschien voorgoed naar het buitenland vertrekken, voelde het alsof er iets in mij brak
‘Dus eigenlijk zijn jullie al half weg?’ hoorde ik mezelf zeggen, veel scherper dan ik van plan was. Ik had nog mijn jas aan in hun hal, de appeltaart stond al op tafel, en ineens was de sfeer van onze vaste vrijdagavond compleet weg. Karel keek naar zijn schoenen. Anja trok haar vest recht en zei zacht: ‘Zo moet je het niet zeggen, Els.’ Maar zo voelde het wel. Alsof Erik en Anja, na ruim dertig jaar samen optrekken, alvast een streep door ons leven hier zetten.
Wij zijn zo’n viertal geworden waar mensen weleens grapjes over maakten. Woensdag wandelen in het bos bij Doorn, in de zomer met de caravan naar Zeeland of Frankrijk, op zondag koffie, soms kaarten, soms gewoon klagen over de kinderen, de heupen en de energieprijzen. Niets bijzonders misschien, maar wel het soort vriendschap dat ongemerkt onderdeel van je leven wordt. Mijn man Paul zegt altijd: ‘We hoeven niet af te spreken, het gaat vanzelf.’ En dat was ook zo.
Tot Karel met pensioen ging. Eerst leek het mooi voor hem. Eindelijk tijd. Hij had altijd al iets willen doen met techniek en hulpverlening, en via een organisatie was hij betrokken geraakt bij een project in Oeganda, iets met waterpompen en onderhoud. Serieus werk, geen avontuurlijk gedoe. Ik begreep best dat hij daar warm voor liep. Maar deze avond zei hij voor het eerst hardop: ‘Ik wil niet af en toe gaan. Ik wil daar een paar jaar echt iets opbouwen. En ik wil dat Anja meegaat.’
Er viel een stilte zoals je die alleen hebt bij mensen die elkaar te goed kennen. Paul schoof ongemakkelijk zijn bril omhoog. Ik keek naar Anja. Niet omdat ik antwoord van háár wilde afdwingen, maar omdat ik zag dat zij het antwoord zelf nog niet had.
‘Een paar jaar?’ zei ik.
‘Misschien langer,’ zei Karel. ‘Wat houdt ons hier nog tegen? De kinderen redden zich. Het huis kunnen we verhuren. We zijn gezond. Als we het nu niet doen, doen we het nooit.’
Anja lachte heel kort, zonder vrolijkheid. ‘Nou, “wat houdt ons tegen” is wel iets ingewikkelder dan dat.’
Ik kende dat lachje. Dat was haar manier om niet meteen te gaan huilen.
Later, toen Karel en Paul buiten stonden omdat Karel per se nog even iets aan de nieuwe fiets van Paul moest laten zien, hielp ik Anja in de keuken. Gewoon automatisch, kopjes in de vaatwasser, kruimels van het aanrecht. Ze zei: ‘Ik weet niet wat ik moet.’
‘Wil jij mee dan?’ vroeg ik.
Ze bleef met een theedoek in haar handen staan. ‘Deels wel. Omdat ik van hem houd. Omdat ik ook niet wil dat we naast elkaar oud worden zonder nog iets nieuws. Maar Els… ik heb net eindelijk tijd. Ik wil op woensdag mijn kleindochter uit school halen. Ik wil niet alleen videobellen terwijl zij leert fietsen. En ik wil ook niet doen alsof jullie voor mij “maar vrienden” zijn. Jullie zijn mijn dagelijks leven.’
Dat kwam binnen, juist omdat ze het zo gewoon zei.
Een week later zaten we bij ons thuis. Geen wijn, geen borrelplank, gewoon koffie en een schaal speculaas, alsof we dan nog konden doen alsof het een normaal gesprek werd. Karel was duidelijk. ‘Ik heb het gevoel dat iedereen hier doet alsof ik egoïstisch ben. Maar ik vraag niet om een motor en een vriendin van dertig. Ik vraag aan mijn vrouw of ze samen met mij nog één groot ding wil doen. Ons huwelijk heeft dat nodig.’
Paul zei rustig: ‘Dat is iets anders dan zeggen dat de rest wel overwaait.’
Ik zei het toen toch, hoewel ik wist dat het pijnlijk was. ‘Wij voelen ons wel in de steek gelaten.’
Anja keek meteen naar mij op, bijna schuldbewust, en daar kreeg ik juist spijt van. Want wat had zij eraan dat ik mijn verdriet bij haar neerlegde terwijl ze al klem zat?
Karel zuchtte. ‘Vriendschap overleeft afstand echt wel.’
‘Soms wel,’ zei ik. ‘Maar geen dagelijks leven. Dat verandert gewoon.’
De weken erna appte Anja mij vaker. Korte berichten. “Slecht geslapen.” “Weer discussie.” “Vanmiddag bij Noor geweest, kleinste had oorontsteking.” Alsof ze via losse zinnen haar eigen leven aan het wegen was. Ik ging een keer met haar wandelen op de hei. Het miezerde, zoals alleen in Nederland alles tegelijk grijs en vertrouwd kan zijn. Ze zei: ‘Ik ben bang dat, als ik niet meega, hij mij later verwijt dat hij zijn kans heeft laten lopen. Maar ik ben ook bang dat, als ik wel meega, ik mezelf kwijtraak.’
Ik had duizend meningen, maar ze was niet geholpen met mijn voorkeur. Dus ik zei alleen: ‘Dan moet de keuze niet alleen over zijn droom gaan, maar ook over jouw leven.’
Uiteindelijk nam ze geen heroïsch besluit, geen grote scène, geen koffers in de gang. Ze stelde iets voor wat Karel eerst laf vond: zes maanden per jaar mee, de rest van het jaar hier. Een proefperiode. Dicht bij de kleinkinderen blijven, het huis houden, kijken wat het met hun huwelijk deed in plaats van doen alsof er maar twee uitersten waren.
Karel vond het in het begin half werk. ‘Zo bouw je daar niks op,’ zei hij. Anja antwoordde, heel rustig: ‘En als ik mezelf voorbijloop, bouwen wij hier ook niks meer op.’ Voor het eerst hoorde ik haar niet twijfelen.
Dat heeft indruk op me gemaakt. Misschien omdat ik altijd dacht dat loyaliteit betekende dat je meegaat. Maar soms is loyaliteit juist dat je eerlijk durft te zeggen waar jouw grens ligt, ook tegen iemand van wie je houdt.
Ze vertrekken komende winter voor drie maanden om te beginnen. Ik zie ertegenop, als ik eerlijk ben. Onze woensdagavonden worden anders, en misschien komt dat nooit meer helemaal terug zoals het was. Maar ik ben ook minder boos dan eerst. Vriendschap is blijkbaar niet alleen samen hetzelfde blijven doen, maar elkaar ook verdragen als het leven schuift.
Ik leer op deze leeftijd alsnog dat liefde en vriendschap niet sterk blijven door jezelf weg te cijferen, maar door hardop te zeggen wat je nodig hebt. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: meegaan met de droom van je partner, of kiezen voor je eigen wortels als die net zo wezenlijk voelen?