Ik dacht dat ons pensioen eindelijk van ons was, tot onze beste vrienden me vroegen hun leven mee te dragen
‘Dus jij vindt dat we haar gewoon laten stikken?’
Mijn vrouw Els stond met rode wangen bij het aanrecht, haar leesbril nog op haar hoofd, alsof ze midden in iets alledaags was onderbroken en nu zelf niet meer wist hoe ons leven zo snel zo scheef had kunnen lopen. Ik had net gezegd dat drie dagen per week helpen bij Kees en Marijke voor mij te veel was. Te veel uren, te veel emotie, te veel aanslag op alles waar wij juist voor naar Zeeland waren verhuisd.
‘Dat zeg ik niet,’ zei ik. ‘Maar dit is geen boodschapje doen of af en toe koken. Dit is bijna mantelzorg erbij nemen.’
Els lachte kort, zonder humor. ‘Bijna? Jan, kom op.’
We waren allebei net begin zestig en twee jaar geleden vanuit Gouda naar een dorpje bij Zierikzee verhuisd. Klein huis, beetje tuin, fietsen naar de bakker, eindelijk rust. In onze werkende jaren zeiden we altijd: later gaan we het anders doen. Minder moeten, meer leven. In Zeeland leerden we Kees en Marijke kennen, ook pensionado’s, ook van buiten de provincie. Het klikte meteen. Vrijdag eten bij hen, zondag soep bij ons, samen wandelen langs de dijk, een weekje Drenthe, een lang weekend Gent. Gewoon zo’n vriendschap waarvan je denkt: wat een geluk dat je daar op deze leeftijd nog in rolt.
Tot Marijke ziek werd.
Eerst was het vaag. Vermoeid, benauwd, onderzoeken. Daarna ging het snel. Een ernstige neurologische aandoening, grillig verloop, veel onzekerheid. Kees deed alles: ziekenhuisafspraken, medicijnen, wassen, papieren, slecht slapen. In het begin hielpen wij vanzelf. Ik reed wel eens, Els bleef een middag, ik maaide hun gras, zij kookte extra porties. Daar zei ik geen nee tegen. Hoe kon ik?
Maar vorige maand zaten we met koffie aan hun tafel en zei Kees ineens, heel direct zoals hij is: ‘We redden het niet meer. Ik wil jullie iets vragen. Of eigenlijk vooral Els. Drie vaste dagen in de week. Hier. Overdag. Zodat ik boodschappen kan doen, kan slapen, dingen regelen.’
Ik weet nog dat ik naar de fruitschaal keek. Twee zachte peren, een tros druiven. Alsof mijn hoofd iets simpels zocht om niet meteen te hoeven reageren.
Els zei als eerste: ‘Natuurlijk willen we meedenken.’
Meedenken. Dat woord bleef hangen, terwijl ik al voelde dat het geen meedenken meer was, maar inschuiven in een systeem waar je niet zomaar meer uit stapt.
Later, thuis, zei ik: ‘Dit verandert alles.’
‘Ja,’ zei Els. ‘Voor hen wel.’
Dat stak. Alsof mijn kant meteen klein en egoïstisch was. Ik had ook gewacht op dit leven. Ik had folders van camperreizen bewaard, routes uitgezocht, in april wilden we naar de Moezel en in september naar Denemarken. Niet omdat reizen heilig is, maar omdat het eindelijk kon zonder agenda’s van werkgevers, ouders of kinderen.
Toen kwam het telefoontje van Marijke zelf. Ik hoorde maar de helft, want Els liep met haar mobiel naar het raam. Daarna ging ze zitten en keek me aan alsof ze al wist dat dit tussen ons in zou komen.
‘Marijke zegt dat ze zich alleen rustig voelt als ik er ben,’ zei ze zacht.
Ik reageerde harder dan ik wilde. ‘Ja, en wat betekent dat dan? Dat ons leven nu daaromheen moet draaien?’
‘Ons leven?’ zei Els. ‘Of jouw plannen?’
Dat was het akelige: ergens voelde ik zelf ook dat er waarheid in zat. Els had van zorgen altijd al meer haar roeping gemaakt dan ik. Toen mijn moeder ziek was, regelde zij alles wat ik uitstelde. Zij ziet meteen de mens; ik zie eerst de consequenties. Maar maakt dat mij onmenselijk?
Een paar dagen later ben ik met Kees gaan wandelen, of eigenlijk meer langzaam schuifelen over de dijk. Hij zag er oud uit opeens.
‘Ik vraag dit niet voor mijn lol,’ zei hij.
‘Dat weet ik,’ zei ik.
‘Maar als Els er is, eet Marijke. Ze laat zich helpen. Bij thuiszorg houdt ze zich groot of ze weigert dingen. Bij mij ook soms. Ik ben voor haar de man die alles spannend vindt. Els is rust.’
Ik trapte een steentje weg. ‘En wat als wij dit niet kunnen dragen?’
Kees knikte, maar ik zag ook teleurstelling. ‘Dan moet ik verder zoeken. Maar ik moest het vragen.’
Thuis hebben Els en ik voor het eerst in jaren echt ruzie gemaakt. Niet netjes oneens zijn, maar dat nare, felle praten waarbij oude verwijten mee gaan doen.
‘Jij wil gewoon niet dat ons leven lastig wordt,’ zei ze.
‘En jij wil weer iedereen redden ten koste van ons,’ zei ik.
Daar schrokken we allebei van. Omdat er in één zin meer zat dan alleen deze situatie.
We hebben twee dagen nauwelijks normaal gepraat. Toen stelde onze dochter aan de telefoon iets heel eenvoudigs voor: ‘Waarom doen jullie alsof het alleen alles of niets is?’
Dat was confronterend. Alsof twee volwassenen van in de zestig door hun eigen gelijk geen tussenweg meer zagen.
Uiteindelijk zijn we met Kees en Marijke gaan zitten. Gewoon aan diezelfde tafel. Marijke was mager, maar helder. Ze zei: ‘Ik wil niet dat jullie huwelijk hieronder lijdt. Dat kan ik er niet ook nog bij hebben.’ Dat brak iets in mij. Ik had haar in mijn hoofd bijna tot eis gemaakt, terwijl zij vooral bang was.
We hebben afgesproken dat Els één vaste dag en één halve dag gaat. Ik help met praktische dingen: rijden, administratie, eens koken, klusjes. Daarnaast is er meer thuiszorg aangevraagd en één vrijwilliger via de kerk in het dorp. Geen perfecte oplossing, wel een draaglijke.
Soms voelt het nog steeds alsof we iets van ons pensioen kwijt zijn geraakt. En soms schaam ik me voor die gedachte, omdat ziekte zich niets aantrekt van zorgvuldig gemaakte plannen. Maar ik heb ook geleerd dat grenzen stellen niet hetzelfde is als iemand in de steek laten, en dat zorg pas vol te houden is als je eerlijk bent over wat je aankunt.
Ik dacht altijd dat loyaliteit betekende dat je meteen ja zegt. Nu denk ik dat echte vriendschap ook ruimte moet laten voor twijfel, moeheid en begrenzing. Hoe zouden jullie dit hebben aangepakt als je moest kiezen tussen je eigen leven en er zijn voor vrienden?