Na veertig jaar vriendschap zeiden onze beste vrienden dat ze elk jaar zes maanden weggaan — en ik wist niet of ik verdrietig, boos of gewoon bang moest zijn
‘Dus jullie gaan gewoon?’ hoorde ik mezelf zeggen, veel scherper dan ik wilde. Mijn koffie was al koud en ik zat met mijn hand om dat mokje geklemd alsof ik anders van tafel zou opstaan en weglopen. Aan de overkant keken Kees en Marianne me allebei aan. Mijn vrouw Els schopte zacht tegen mijn schoen onder de tafel, zo’n oud signaal van: rustig nou. Maar ik was niet rustig. Ik voelde me overvallen, en eerlijk gezegd ook een beetje ingeruild.
We kennen elkaar sinds begin jaren tachtig. Twee jonge stellen in een nieuwbouwwijk in Amersfoort, kinderen ongeveer tegelijk gekregen, op zaterdagen samen naar de voetbal en de markt, later weekendjes Veluwe, campings in Frankrijk, en toen de kinderen uit huis waren elke donderdag eten bij elkaar. Niet chic, gewoon om en om. Erwtensoep in de winter, in de zomer buiten met een fles wijn op tafel en veel te lang natafelen. Toen Els borstkanker kreeg, stonden zij er. Toen Kees een bypass kreeg, stonden wij er. Zo was het gewoon.
En nu zei Kees, met dat praktische toontje van hem: ‘We willen het nu doen zolang we nog fit zijn. Via een stichting in Portugal. Opknappen van een gemeenschapscentrum, taalhulp, van alles. Zes maanden per jaar, waarschijnlijk van oktober tot maart.’
Marianne glimlachte erbij, een beetje gespannen. ‘We hebben er lang over nagedacht. Juist nu. We willen niet blijven uitstellen tot het niet meer kan.’
Ik had drie maanden daarvoor mijn afscheid op kantoor gehad. Slappe broodjes in de kantine, speech van een manager die me nauwelijks kende, bos bloemen, klaar. Iedereen zei: “Heerlijk man, genieten.” Maar ik genoot helemaal niet. De dagen waren ineens lang. Els werkte nog twee dagen in de bibliotheek, de kinderen wonen in Zwolle en Breda, en ik merkte pas na mijn pensioen hoeveel mijn weken leunden op vaste dingen. Op donderdagavond ook.
‘Maar zes maanden?’ zei ik. ‘Dat is toch enorm? Jullie zijn niet even een paar weken weg. Jullie verdwijnen gewoon de helft van het jaar.’
Kees trok zijn wenkbrauwen op. ‘Verdwijnen? Kom op zeg, Henk.’
‘Nou ja, zo voelt het wel.’
Er viel zo’n stilte waarin alleen de klok in de keuken hoorbaar is. Els zuchtte bijna onmerkbaar. Marianne legde haar hand op tafel. ‘Het is niet tegen jullie, Henk. Echt niet.’
Dat maakte me alleen maar bozer. ‘Nee, natuurlijk is het niet tegen ons. Maar het is ook niet alsof het niemand raakt. Alsof wij maar even op pauze kunnen.’
Kees ging rechter zitten. ‘Moeten wij dan onze plannen aanpassen omdat jij het moeilijk hebt met je pensioen?’
Dat kwam hard binnen omdat het waar was, of in elk geval half waar. ‘Zo zeg ik het niet.’
‘Een beetje wel,’ zei hij. ‘En eerlijk? Dat vind ik niet fair.’
Op de terugweg naar huis zei Els eerst niks. Pas bij het stoplicht op de Leusderweg zei ze: ‘Ik snap dat je verdrietig bent. Maar je klonk alsof ze toestemming moesten vragen.’
‘Na veertig jaar mag je toch wel verwachten dat je meetelt?’ zei ik.
‘Je telt ook mee. Alleen niet op de manier die jij nu wilt.’
Ik sliep die nacht slecht. Ik was niet alleen boos op hen, maar ook op mezelf. Omdat ik me ineens zo afhankelijk voelde. Alsof mijn leven smaller was geworden en ik dat pas merkte nu zij hun wereld groter maakten.
Een week later heb ik Kees gebeld. Niet geappt, gewoon gebeld. ‘Kunnen we een stuk lopen?’ vroeg ik.
We liepen in de Soesterduinen, zoals vroeger wel vaker. Eerst over koetjes en kalfjes, tot ik zei: ‘Ik moet je iets rechtzetten. Ik deed alsof ik boos was op jullie plan, maar eigenlijk was ik vooral bang.’
Kees keek voor zich uit. ‘Waarvoor?’
‘Dat alles verandert. Dat ik straks thuis zit en denk: zie je wel, het oude leven komt niet meer terug. En dat jullie daar dan een soort symbool van zijn.’
Hij knikte langzaam. ‘Dat snap ik wel. Maar ik werd ook boos, Henk. Omdat ik het gevoel kreeg dat ik me moest verantwoorden voor iets waar ik juist blij van word. Ik heb veertig jaar gewerkt. Altijd plicht, altijd agenda. Ik wil nu ook iets doen wat buiten ons vaste kringetje valt.’
Dat “vaste kringetje” stak. Tegelijk snapte ik ineens dat het voor hem misschien benauwend klonk, terwijl het voor mij veilig voelde.
Ik zei: ‘Ik ben bang dat we uit elkaar groeien.’
‘Dat kan,’ zei hij, op z’n Kees direct. ‘Maar dat hoeft niet. Vriendschap is toch niet alleen vaak afspreken? Het is ook elkaar iets gunnen.’
We hebben daar lang over gepraat. Niet alles was ineens opgelost. Ik heb ook gezegd dat ik het hen kwalijk had genomen dat ze het al zo ver hadden uitgewerkt voordat ze iets zeiden. Marianne belde later Els om te zeggen dat zij het moeilijk vond dat mijn reactie hun blijdschap meteen had overschaduwd. Dat deed pijn om te horen, maar ze had wel een punt.
Nu zijn we een paar maanden verder. Ze vertrekken in oktober. We hebben afgesproken om elke zondag te videobellen, al vind ik dat nog steeds een armoedige vervanging voor gewoon aan tafel zitten met een pan nasi of stoofvlees. En ik ben, op aandringen van Els, zelf twee ochtenden per week gaan helpen bij de voedselbank. Niet omdat dat gat daarmee ineens dicht is, maar omdat ik ergens opnieuw moest beginnen.
Laatst zaten we met z’n vieren in de tuin, laatste warme avond van april. Kees zei: ‘Ik hoop echt dat dit niet het einde van iets is.’ En ik zei: ‘Misschien niet het einde. Maar wel een andere versie.’ Dat vond niemand een mooie zin, maar hij was wel eerlijk.
Ik leer langzaam dat liefdevolle vriendschap niet betekent dat iemand beschikbaar blijft in de vorm die voor mij het prettigst is. En toch denk ik ook nog steeds dat langdurige vriendschap verplichtingen met zich meebrengt, al is het maar de plicht om elkaars gemis serieus te nemen.
Misschien is ouder worden ook dit: accepteren dat trouw en vrijheid soms tegen elkaar aanschuren, zonder dat één van de twee fout is. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: moet je zulke vrienden vooral loslaten uit liefde, of mag je na veertig jaar ook vragen of ze rekening met je houden?