‘Na veertig jaar vriendschap zei hij dat wij hem in de steek lieten… en ik wist niet meer of ik egoïstisch was of eindelijk eerlijk’
‘Dus eigenlijk hebben jullie er geen ruimte voor.’
Ik hoorde het aan onze eigen keukentafel, tussen de halflege mokken koffie en een bord met nog onaangeraakte speculaas. Henk keek niet naar mij toen hij het zei. Hij keek naar het tafelkleed, alsof daar ergens een zachter antwoord lag. Naast hem zat Marijke met haar schouders hoog opgetrokken, moe tot in haar ogen. En Kees, die vroeger altijd als eerste een fles wijn opentrok op vakantie, zat stil in zijn vest en zei opeens: ‘Ik had echt gedacht dat jullie er voor ons zouden zijn.’
Dat kwam binnen als een klap. Na veertig jaar vriendschap.
Wij kennen elkaar sinds begin jaren tachtig. Eerst via het werk van onze mannen, later werd het veel meer dan dat. Oud en nieuw, kampeerweekenden op de Veluwe, later huisjes in Drenthe, etentjes, kinderen die samen opgroeiden. Toen Henk jaren geleden een hartinfarct kreeg, stonden wij ook op de stoep. Toen mijn moeder overleed, had Marijke al een pan soep in mijn koelkast gezet voordat ik zelf wist wat ik nodig had.
Dus nee, dit ging niet over mensen die elkaar af en toe op een verjaardag zagen. Dit waren ónze mensen.
Sinds een half jaar is Kees ernstig ziek. Ik zal niet alles delen, maar hij kan veel minder zelf dan eerst, is snel moe en heeft hulp nodig bij gewone dingen. Marijke doet bijna alles. Afspraken in het ziekenhuis, medicijnen, wassen, eten, administratie, opletten of hij niet valt. Toen ze ons belde met de vraag of wij drie dagen per week konden bijspringen, ‘al is het maar een paar uur per dag’, voelde ik direct paniek.
Niet omdat ik niet wilde helpen. Maar omdat ik meteen zag wat het zou worden.
Bram, mijn man, zei na dat telefoontje vrijwel direct: ‘Natuurlijk doen we dat. Wat denk jij dan? Dit zijn Henk en Marijke.’
Ik zei: ‘Kees en Marijke.’
Hij keek me geïrriteerd aan. ‘Je weet wat ik bedoel.’
Ik wist het inderdaad. Hij vond dat er eigenlijk niets te kiezen viel.
We zijn allebei net met pensioen. Niet luxe-luxe, gewoon eindelijk lucht. Geen agenda die volloopt, niet meer altijd moeten. We hadden juist heel bewust afgesproken: rustiger aan, kleine reisjes, meer tijd voor onszelf. En eerlijk is eerlijk: mijn lijf werkt ook niet meer alsof ik vijftig ben. Ik heb artrose in mijn handen en heup, en na een drukke dag ben ik soms twee dagen brak. Dat weet Bram. Maar telkens als ik het zei, kwam hij terug op hetzelfde punt.
‘Als wij het nu niet doen, wie dan wel?’
Ik zei: ‘Professionele thuiszorg, respijtzorg, de huisarts, de kinderen.’
Hij snoof. ‘Kinderen wonen niet om de hoek en thuiszorg komt niet gezellig een middag zitten.’
Daar had hij gelijk in. Maar gelijk hebben maakt iets nog niet uitvoerbaar.
De weken erna hielpen we wel. Boodschappen, een keer koken, met Kees zitten zodat Marijke even kon slapen. En ik merkte hoe snel het opschoof. Een appje in de ochtend: ‘Zou jij vandaag toch even kunnen komen?’ Dan weer: ‘Kees wil liever niet alleen zijn.’ Of: ‘De wondverpleegkundige komt pas later, kan iemand er even zijn?’ Het was nooit onredelijk bedoeld. Dat maakte het juist zo lastig. Er zat geen misbruik in, alleen wanhoop.
Toch begon ik er tegenop te zien. Ik sliep slechter. Als de telefoon ging, voelde ik al spanning. Bram werd ondertussen juist stelliger. Hij ging vaker, bleef langer, en vond dat ik moeilijk deed.
‘Je laat mij nu de rotzak zijn die tussen jullie in moet laveren,’ zei ik een avond.
‘Nee,’ zei hij, ‘ik probeer gewoon fatsoenlijk te zijn.’
Dat deed pijn. Alsof mijn grens onfatsoenlijk was.
Vorige week zaten ze dus bij ons aan tafel om duidelijkheid te krijgen. Marijke zei zacht: ‘Ik trek dit niet meer alleen.’ Meer hoefde ze eigenlijk niet te zeggen. Dat zag je zo. Maar toen ik uitlegde dat drie vaste dagen per week voor ons niet haalbaar was, dat we wel wilden helpen maar niet structureel die verantwoordelijkheid konden dragen, werd het stil.
En toen zei Kees dus: ‘Ik had echt gedacht dat jullie er voor ons zouden zijn.’
Bram werd rood en zei meteen: ‘Dat zijn we toch ook?’
Kees schudde zijn hoofd. ‘Af en toe, ja. Als het uitkomt.’
Ik voelde me tegelijk schuldig en boos. Omdat hij ons niet zag. En omdat ik ergens ook begreep waar die opmerking vandaan kwam. Ziekte maakt de wereld klein. Dan voelt iedere aarzeling van een ander al snel als afwijzing.
Toen ze weg waren, hebben Bram en ik voor het eerst in jaren echt ruzie gemaakt. Niet zo’n nette oudere-mensen-ruzie, maar fel. Hij noemde me hard. Ik noemde hem naïef. Op een gegeven moment zei ik: ‘Jij biedt onze tijd aan alsof mijn lichaam daar geen onderdeel van is.’ Toen werd hij stil.
De volgende dag heeft hij zelf de huisarts van Kees gebeld, niet om te klagen maar om te vragen welke ondersteuning er mogelijk was. Dat vond ik al een omslag. Daarna zijn we met Marijke gaan zitten, zonder Kees erbij. Ik heb gezegd: ‘Ik wil je niet laten vallen, maar ik kan geen halve mantelzorger worden. Daar ga ik zelf aan onderdoor.’ Bram zei, zichtbaar slikken: ‘Ik ook niet, als ik eerlijk ben.’
We hebben uiteindelijk iets afgesproken dat wél past. Eén vaste middag per week ga ik, één ochtend Bram. Daarnaast koken we om de beurt extra en zoeken we niet meer alles zelf uit, maar helpen we met regelen: wijkverpleging, vrijwilligers van de kerk in hun buurt, en een logeerplek voor een paar dagen respijtzorg. Niet warm en heldhaftig, wel concreet.
Kees was daar eerst duidelijk teleurgesteld over. Dat deed zeer. Maar een paar dagen later appte hij: ‘Ik snap het niet altijd, maar dank dat jullie niet weglopen.’ Die zin heb ik drie keer gelezen.
Ik heb geleerd dat trouw zijn aan een vriendschap niet hetzelfde is als overal ja op zeggen. Soms is het eerlijkste wat je kunt geven niet alles, maar iets wat je ook echt vol kunt houden.
Ik vraag me nog steeds af of we het goed doen. Waar zouden jullie de grens trekken tussen echte vriendschap en jezelf wegcijferen?