Ik zei één keer nee tegen onze vaste donderdagavond, en ineens leek veertig jaar vriendschap op losse schroeven te staan

‘Je kunt dit toch niet maken, Anja?’ zei mijn man zacht, maar ik hoorde de boosheid er dwars doorheen. Hij stond bij het aanrecht met zijn leesbril nog op, telefoon in zijn hand, en ik wist genoeg. Henk had weer gebeld. Of wij vanavond toch nog even konden komen, al was het maar een uurtje. Ik voelde meteen die bekende druk op mijn borst. Het was donderdag, onze vaste avond al sinds ergens in de jaren negentig, eerst met jonge kinderen die boven sliepen en later met wijn, kaarten en geouwehoer over vakanties, werk en de tuin. Maar de laatste anderhalf jaar was er niets vasts of gezelligs meer aan.

Henk heeft een chronische zenuwaandoening gekregen. Niet dodelijk, zeggen de artsen, maar slopend. Altijd pijn, snel moe, slecht lopen, veel regelwerk. Ik snap echt wel dat zijn wereld kleiner is geworden. En ik snap ook dat Marijke, zijn vrouw, blij is met ieder beetje hulp. Alleen is onze vriendschap langzaam veranderd in een verlengstuk van hun ziekte. Iedere donderdag ging het over ziekenhuisbrieven, bijwerkingen, wachtlijsten, de traplift, de buurman die iets verkeerd had gezegd, de thuiszorg die te laat was. En als het daar niet over ging, was er wel een praktisch lijstje. ‘Zou jij vrijdag mee kunnen naar de poli?’ ‘Kunnen jullie zaterdag even boodschappen meenemen?’ ‘Jan, zou jij misschien nog even naar die rollator willen kijken?’

Mijn man Jan deed dat zonder aarzelen. ‘Natuurlijk, jongen,’ zei hij dan. Alsof hij er juist energie van kreeg om nodig te zijn. Ik gunde hem dat ook wel, maar ik merkte dat ik begon leeg te lopen. Ik reed er op woensdag al tegenop. Ik sliep slechter. Als de telefoon ging, voelde ik irritatie nog voor ik wist wie er belde, en daarna meteen schuld.

Een paar weken geleden zei ik in de auto terug naar huis: ‘Jan, kunnen we niet wat minder vaak gaan? Misschien om de week? Ik trek het niet meer.’

Hij keek me aan alsof ik iets geks zei. ‘Het gaat slecht met Henk.’

‘Dat weet ik ook wel.’

‘Nou dan. Juist nu moet je er zijn.’

‘Ik bén er al anderhalf jaar. Maar ik ben geen hulpverlener. Ik ben zijn vriendin.’

Jan zuchtte. ‘Dit vind ik eerlijk gezegd nogal hard.’

Dat woord bleef hangen. Hard. Alsof mijn grens iets gemeens was.

Vorige week heb ik zelf afgezegd. Niet omdat ik een andere afspraak had, niet omdat ik ziek was, maar gewoon omdat ik thuis wilde blijven. Ik had bloemen voor mezelf gekocht bij de supermarkt, een kant-en-klare tomatensoep gehaald en ik wilde op de bank met een dekentje en nergens op reageren. Ik appte Marijke: ‘Lieve Marijk, ik sla vanavond even over. Ik ben moe en heb behoefte aan een rustige avond voor mezelf. Jan komt wel.’

Ze reageerde eerst niet. Een uur later belde Henk zelf.

‘Ik had dit niet van jou verwacht,’ zei hij meteen.

Ik stond in de bijkeuken met een natte vaatdoek in mijn hand en voelde me opeens net een schoolkind. ‘Henk, het is niet tegen jou.’

‘Zo voelt het anders wel.’

‘Ik ben gewoon op.’

Hij lachte kort, niet vrolijk. ‘Op? Moet je mij horen.’

Dat kwam hard aan, juist omdat ik wist dat zijn lijden groter was dan mijn vermoeidheid. Toch dacht ik: zie je, dit bedoel ik. Er is geen ruimte meer voor iets anders.

‘Ik zeg toch niet dat ik het zwaarder heb dan jij,’ zei ik. ‘Maar ik moet ook een beetje op mezelf letten.’

‘Na al die jaren dacht ik dat we meer voor elkaar waren dan kennissen die afhaken als het lastig wordt.’

Ik heb nog iets gezegd over dat ik niet afhaakte, alleen één avond rust wilde, maar ik hoorde aan zijn stem dat het al verloren was.

Toen Jan later thuiskwam, was hij woedend. ‘Je had gewoon moeten gaan. Nu voelt Henk zich in de steek gelaten.’

‘En ik dan?’ flapte ik eruit. ‘Mag ik me ook nog ergens voelen, of alleen maar schuldig?’

We hebben die avond voor het eerst in jaren apart thee gedronken. Zo kinderachtig was het bijna.

Sindsdien is het stroef. Marijke appt beleefd, maar afstandelijk. Jan gaat nog vaak alleen. Soms hoor ik hem in de schuur bellen met Henk, zachter dan normaal. Alsof ik niet mag merken dat hun band ondertussen sterker wordt en die van mij met hen juist dunner.

Laatst kwam Marijke toch even langs voor een pan die ze had uitgeleend. We stonden in de hal, allebei met onze jas nog aan. Ze zei: ‘Ik snap ergens best dat het veel is. Maar voor Henk is de donderdagavond het enige geworden waar hij zich op verheugt.’

Ik zei: ‘En dat is precies het probleem, denk ik. Wij kunnen niet het enige worden.’

Ze keek weg en knikte heel langzaam. Niet instemmend, meer alsof ze te moe was om ertegenin te gaan. Voor het eerst zag ik ook haar eenzaamheid, en niet alleen mijn irritatie.

Nu zoeken Jan en ik naar iets nieuws. Niet meer elke week met z’n vieren aan tafel uit gewoonte, maar bewuster. Soms gaat Jan alleen een klusje doen. Soms ga ik mee voor koffie, maar niet de hele avond. Soms zeggen we nee. Dat blijft ongemakkelijk. Het voelt minder warm dan vroeger, minder vanzelfsprekend. Maar misschien was vanzelfsprekendheid ook precies wat ons blind maakte.

Ik hou nog steeds van Henk en Marijke, alleen niet op een manier waarbij ik mezelf helemaal kan weggeven. Ik begin te begrijpen dat trouw niet hetzelfde is als grenzeloos beschikbaar zijn. Hoe zouden jullie dit doen: blijf je geven omdat de geschiedenis daarom vraagt, of mag je ook een stap terug doen als vriendschap te zwaar wordt?