‘Je doet alsof wij een last zijn’: pas toen we bijna samen oud zouden worden, durfde ik te zeggen dat ik stikte in onze vriendschap
‘Dus dinsdag koffiedrinken bij ons, woensdag samen naar de markt en vrijdag eten we beneden in het restaurant, goed?’ zei Marjan, alsof het al besloten was. Ik stond in mijn eigen keuken met mijn hand nog om de waterkoker, en ik voelde iets in mijn borst dichtgaan. Niet omdat ik Marjan niet lief vind. Integendeel. Zij en Kees zijn al bijna veertig jaar onze mensen. Vakanties, verhuizingen, de geboorte van onze kinderen, het overlijden van mijn moeder, de ellende toen Henk zijn baan verloor in 2009 — zij waren er altijd. Maar toen Henk naast me zei: ‘Ja heerlijk, dan hebben we meteen structuur’, had ik ineens de neiging om de achterdeur open te gooien en gewoon weg te lopen.
We zijn alle vier achter in de zestig. Henk en ik wonen nu sinds vijf maanden in een nieuw seniorencomplex in Amersfoort, met een gezamenlijke binnentuin, een hobbyruimte en beneden een restaurant waar je ook gewoon stamppot kunt eten als je geen zin hebt om te koken. Het was eerst een praktisch plan. Gelijkvloers, lift, toekomstbestendig. Toen Kees en Marjan hun grote huis in Soest verkochten, zeiden ze: ‘Dan komen wij ook hierheen. Hoe mooi is het als we een beetje op elkaar kunnen letten?’
Henk vond het vanaf dag één geweldig. ‘Dit is toch ideaal? Geen gezeur later, altijd aanspraak, als er wat is zijn we dichtbij.’ En ergens snapte ik dat ook. We kennen elkaar door en door. Bij hen hoef ik me niet anders voor te doen. Ik dacht: gezellig, veilig, vertrouwd.
Alleen werd vertrouwd langzaam hetzelfde als voortdurend.
Het begon klein. Een appje om half negen: ‘Ben je wakker? Zullen we straks samen wandelen?’ Als ik niet binnen tien minuten reageerde, stond Marjan soms al aan de deur. ‘Ik dacht: ik loop even langs.’ In het begin lachte ik dat weg. Daarna kwam er vanzelf een patroon. Koffie op maandag. Fysio combineren op donderdag. Samen boodschappen bij de Albert Heijn. Klaverjassen in de ontmoetingsruimte. Zaterdag soep maken voor zondag, ‘dan hoeven we alle vier niet apart te koken’.
Op een middag zei ik: ‘Ik ga morgen naar een proefles aquarel in het Eemhuis.’
Marjan keek me aan alsof ik had gezegd dat ik ging emigreren. ‘O, leuk… alleen?’
‘Ja,’ zei ik. ‘Ik heb daar gewoon zin in.’
Kees lachte nog en zei: ‘Nou, wij vervelen ons ook niet hoor.’ Maar Henk trok thuis zijn wenkbrauwen op. ‘Je had toch ook kunnen vragen of zij mee wilden?’
‘Maar ik wil juist eens iets voor mezelf doen.’
Hij zuchtte. ‘Het hoeft niet altijd zo ingewikkeld, Els.’
Dat woord bleef hangen: ingewikkeld. Alsof mijn behoefte aan een paar uur zonder planning, zonder overleg, zonder bekende gezichten, iets overdreven was.
De waarheid is dat ik al langer verander. Sinds ik minder werk in de bibliotheek, merk ik dat ik niet alleen maar wil afbouwen. Ik wil ook nog uitbreiden. Nieuwe mensen ontmoeten. Een cursus volgen zonder dat iemand meteen vraagt of het ook iets voor de groep is. Soms wil ik gewoon op dinsdagmiddag een broodje eten in de stad en doelloos door de HEMA lopen. Dat is geen afwijzing van een vriendschap. Dat is lucht.
De echte ruzie kwam vorige maand. In de gezamenlijke huiskamer lag een printje op tafel met bovenaan: ‘Weekindeling na pensionering’. Kees had het gemaakt, half als grap, half niet. Maandag wandelen. Dinsdag koffie en kaarten. Woensdag samen koken. Donderdag culturele activiteit. Vrijdag ‘familievrije avond met z’n vieren’. Ik dacht eerst dat het satire was. Tot Marjan zei: ‘Dan hoeven we niet steeds apart plannen te maken, dat geeft zoveel rust.’
Ik hoorde mezelf veel harder praten dan ik van plan was. ‘Maar ik wil helemaal niet mijn hele week vastleggen met z’n vieren.’
Het werd stil. Je hoorde beneden alleen iemand met servies rommelen.
Marjan zei zacht: ‘Je doet alsof wij je claimen.’
‘Dat gevoel heb ik soms ook,’ zei ik. ‘En ik schaam me daar nog voor ook.’
Henk werd rood. ‘Ongelooflijk. Na alles wat we samen hebben, zeg jij dit alsof het een gevangenis is.’
‘Dat zeg ik niet.’
‘Jawel, eigenlijk wel. Je bent ondankbaar. Niet iedereen heeft zulke vrienden op deze leeftijd.’
Ik weet nog dat ik mijn jas pakte en naar buiten liep, de binnentuin in, zonder iets te zeggen. Het regende miezerig, typisch Nederlands, van dat weer waar je niet echt nat van wordt maar ook niet droog blijft. Ik ben op een bankje gaan zitten tussen bakken met lavendel en siergras en ik heb me voor het eerst in jaren afgevraagd of je ook te loyaal kunt zijn.
Die avond sliep Henk op de bank, meer uit koppigheid dan uit noodzaak. De volgende ochtend heb ik koffie gezet en gezegd: ‘Ik wil niet minder van hen houden. Ik wil alleen niet opgaan in één gezamenlijk leven.’
Hij keek lang naar zijn mok. ‘Ik ben bang dat we later alleen komen te staan,’ zei hij toen. ‘Dat is het eigenlijk. Met hen dichtbij voelt het alsof we dat voor zijn.’
Dat raakte me, omdat het eindelijk eerlijk was. Niet meer dat ik moeilijk deed, maar zijn angst. Voor aftakeling, voor verlies, voor lege dagen. Ik zei: ‘Ik ben daar ook bang voor. Maar ik word nóg banger van het idee dat mijn wereld steeds kleiner wordt terwijl ik nog prima zelf kan kiezen.’
Een week later zijn we met z’n vieren gaan zitten. Geen verwijtenlijstje, gewoon aan tafel met appeltaart van de bakker. Ik heb gezegd dat ik van ze houd, dat ik dankbaar ben, maar dat ik geen weekrooster wil en geen open deur-politiek. Eerst appen. Niet automatisch samen eten. Ruimte voor eigen afspraken zonder scheve gezichten. Marjan begon te huilen, wat ze bijna nooit doet. ‘Ik dacht echt dat we elkaar hiermee iets moois gaven,’ zei ze.
‘Dat geloof ik ook,’ zei ik. ‘Alleen voelt jouw geborgenheid voor mij soms als geen eigen plek meer hebben.’
Sindsdien is het niet perfect, maar wel echter. Marjan appt nu: ‘Heb je zin om mee te gaan?’ in plaats van ‘Ik kom eraan.’ Henk vindt het nog steeds jammer als ik ergens alleen heen ga, maar hij zegt het minder scherp. En ik ben begonnen met aquarel. Ik ben er nog slecht in, maar ik kom altijd lichter thuis.
Misschien is dat wat ik op deze leeftijd nog moet leren: trouw zijn aan anderen is mooi, maar niet als je daarvoor ontrouw wordt aan jezelf. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: kies je op latere leeftijd vooral voor zekerheid en samenzijn, of blijven eigen ruimte en grenzen net zo belangrijk?