Ik wilde er zijn voor mijn beste vriendin, maar ongemerkt werd onze vriendschap een zorgtaak die mijn eigen leven begon op te eten
‘Je kunt toch best dinsdagmiddag even langskomen?’ zei Kees, terwijl ik nog met mijn jas aan in hun hal stond. ‘Ria luistert naar jou. Bij mij wordt ze alleen maar boos.’
Ik voelde meteen die bekende druk op mijn borst. In de woonkamer zat Ria op de bank met haar vest half binnenstebuiten, starend naar een koud kopje koffie. Dit was niet meer de vrouw met wie ik jarenlang op donderdag door de stad slenterde, wijn dronk op terrasjes en altijd als eerste de menukaart pakte. Ze keek op toen ze me zag en glimlachte even. ‘Gezellig dat jullie er zijn voor het eten,’ zei ze.
Het was maandagochtend.
Vroeger aten we elke vrijdag samen. Wij kookten om de beurt, gingen in het voorjaar een weekend naar Zeeland en in september vaak een weekje naar Drenthe of de Veluwe. Gewone dingen. Juist daarom was onze vriendschap zo sterk. Geen gedoe, geen scheve verhoudingen. Gewoon twee stellen die oud met elkaar dachten te worden.
Maar de afgelopen anderhalf jaar was alles verschoven. Eerst waren het kleine dingen. Ria die drie keer hetzelfde verhaal vertelde. Die haar pinpas in de koelkast had gelegd. Die tijdens een etentje ineens niet meer wist hoe onze kleinzoon heette. We lachten het weg, zij nog het hardst. Tot lachen ongemakkelijk werd.
Kees wilde er niets van weten. ‘Iedereen vergeet weleens wat op onze leeftijd.’ Toen de huisarts het woord ‘beginnende dementie’ voorzichtig uitsprak, zei hij in de auto terug, waar wij bij waren: ‘Nou, ze schrijven mensen ook veel te snel af tegenwoordig.’ Ria keek alleen maar naar buiten.
Sindsdien belde hij mij steeds vaker. Niet Henk, mijn man. Mij.
‘Kun jij even meekijken met de boodschappen?’
‘Wil jij mee naar het ziekenhuis, ze raakt zo onrustig?’
‘Als jij erbij bent, eet ze tenminste.’
In het begin deed ik het graag. Of nou ja, graag… vanzelfsprekend. Dit waren onze vrienden. Je laat elkaar toch niet vallen als het moeilijk wordt? Maar vanzelfsprekend werd wekelijks, wekelijks werd bijna dagelijks. Ik was ineens niet meer alleen vriendin, maar ook agenda, rustpunt, afleider, getuige, buffer.
Laatst had ik eindelijk een middag voor mezelf gepland. Kapper, daarna koffie in de stad. Om elf uur belde Kees al. ‘Het gaat niet goed. Ze wil naar haar moeder. Kun jij komen?’ Haar moeder is al dertig jaar dood. Ik zei dat ik niet kon. Aan de andere kant werd het stil. ‘Nou ja,’ zei hij toen, ‘ik dacht dat vrienden juist dán kwamen.’
Ik ben toch gegaan. Ik heb bij Ria aan de keukentafel gezeten terwijl ze vroeg of ik wist waar haar schooltas was. Ik heb haar hand vastgehouden en gezegd dat het goed was. Daarna zat ik thuis in mijn auto te huilen, gewoon op onze oprit, omdat ik zó moe was en me meteen schuldig voelde over die moeheid.
‘Je hoeft je niet zo aan te stellen,’ zei Henk die avond. Niet hard, meer vermoeid. ‘Kees redt het niet alleen. Wat moeten ze dan?’
Ik keek hem aan. ‘Maar wat moeten wij dan? Of eigenlijk: wat moet ík dan?’
Hij zuchtte. ‘Het is tijdelijk.’
Ik moest bijna lachen. Alsof dementie tijdelijk is.
De echte botsing kwam toen Kees begon over de zomervakantie. We zaten bij hen aan tafel. Ria roerde maar in haar yoghurt en vroeg drie keer of de trein nog gehaald moest worden.
‘We dachten,’ zei Kees, ‘misschien kunnen we dit jaar samen een huisje boeken in Limburg. Dan is het voor Ria vertrouwd, en dan sta ik er niet alleen voor.’
Ik dacht eerst dat ik hem verkeerd begreep. ‘Bedoel je… samen op vakantie, zodat wij kunnen helpen?’
‘Nou ja, helpen… gewoon er zijn. Voor de gezelligheid ook.’
Ik voelde iets knappen in me. Niet dramatisch, meer als een elastiek dat al te lang op spanning stond. ‘Kees,’ zei ik, ‘dit is geen vakantie meer. Dit is zorg. En wij zijn jullie vrienden, geen vervanging van professionele hulp.’
Het werd heel stil. Henk schoof ongemakkelijk op zijn stoel. Ria keek op en zei zacht: ‘Heb ik iets fout gedaan?’
Mijn hart brak op dat moment een beetje, maar ik wist ook dat ik niet meer terug kon. ‘Nee joh, helemaal niet,’ zei ik tegen haar. ‘Jij doet niets fout.’
Kees werd rood. ‘Dus nu laten jullie ons vallen?’
‘Nee,’ zei ik. ‘Maar ik laat mezelf ook niet meer vallen.’
Die avond in de auto zei Henk eerst niets. Pas thuis, terwijl hij zijn schoenen uitschopte, zei hij: ‘Je was wel hard.’
‘Misschien,’ zei ik. ‘Maar ik ben al maanden zacht op een manier die niemand ziet. En die zachtheid kost me alles.’
De dagen erna was het kil. Kees appte alleen nog praktische dingen. Henk vond dat ik het moest herstellen. Ik heb juist de wijkverpleegkundige gebeld voor advies en de contactgegevens van het sociaal wijkteam aan Kees doorgestuurd. Eerst reageerde hij niet. Een week later belde hij toch.
Hij klonk oud. Ouder dan anders. ‘Ze komen volgende week langs,’ zei hij. ‘Voor een gesprek.’
Ik hoorde in zijn stem geen opluchting, eerder schaamte. Misschien ook verdriet. ‘Dat is goed,’ zei ik alleen.
Ik ga nog steeds naar Ria toe, maar niet meer op afroep. Eens in de week drink ik koffie met haar, soms praten we, soms niet. Soms noemt ze me bij de naam van haar zus. Dan corrigeer ik haar niet altijd meer. Kees is nog steeds afstandelijk, en Henk begrijpt me inmiddels beter nu hij zelf een paar middagen alleen met hen is geweest.
Onze oude vriendschap komt niet meer terug zoals hij was. Daar rouw ik om, meer dan ik had verwacht. Maar ik heb ook geleerd dat trouw zijn aan een ander niet mag betekenen dat je jezelf langzaam leeg laat lopen.
Misschien is dat het moeilijkste aan ouder worden: dat liefde en loyaliteit niet altijd genoeg zijn, en dat grenzen ook een vorm van zorg kunnen zijn. Hoe zouden jullie hiermee omgaan: blijf je alles geven voor vrienden, of trek je op een bepaald punt toch een grens?