Mijn beste vriend van veertig jaar zei dat onze vriendschap alleen kon blijven bestaan als ik mijn hele leven veranderde
‘Dus jij kiest daarvoor, en dan moet ik zeker maar gewoon achterblijven in mijn lege leventje?’ hoorde ik mezelf zeggen, veel harder dan ik van plan was. Mijn koffie stond onaangeroerd op tafel bij Van der Valk in Breukelen, en Henk keek me aan alsof híj juist teleurgesteld was in míj. Na veertig jaar vriendschap. Veertig jaar. Van samen nachtdiensten draaien in de haven van Amsterdam tot elkaars kinderen zien opgroeien, en nu zaten we daar als twee oude kerels die elkaar ineens niet meer verstonden.
Henk is 62, ik 63. We kennen elkaar sinds 1984. Hij was altijd al wat principiëler dan ik. Als we op vakantie gingen, zocht hij de camping met een klein gaspitje en ik een appartement met een fatsoenlijk bed. Daar konden we altijd om lachen. Ik zei dan: ‘Jij noemt het avontuur, ik noem het rugpijn.’ En hij zei: ‘Jij betaalt voor dingen die je niet nodig hebt.’ Klaar, biertje erbij, onderwerp voorbij.
Maar dit was anders.
Een paar maanden eerder vertelde hij dat hij zijn tussenwoning in Purmerend ging verkopen. Ik dacht eerst dat hij kleiner wilde wonen, zoals meer mensen van onze leeftijd. Tot hij zei: ‘Ik ga in een wooncollectief in Drenthe wonen. Klein huisje, gezamenlijke moestuin, deelauto, samen koken, minder spullen. Gewoon eerlijk leven.’
Ik zei nog: ‘Als jij daar gelukkig van wordt, mooi toch?’ En dat meende ik ook. Zelf ben ik juist bezig met iets heel anders. Mijn vrouw en ik, nou ja, vooral ik als ik eerlijk ben, kijken al een tijd naar een vakantiewoning aan de Costa Blanca. Niet enorm luxe hoor, maar wel met een zwembad op het park en een terras. Ik heb veertig jaar gewerkt. Ik hoef me daar niet voor te schamen.
De eerste steken onder water begonnen via appjes.
Henk: ‘Heb je die foto van dat Spaanse project gestuurd om mij jaloers te maken of om jezelf te overtuigen?’
Ik stuurde terug: ‘Rustig, dominee. Iedereen zijn hobby.’
Hij reageerde met: ‘Dat is precies wat ik bedoel. Alles is hobby, bezit, afleiding.’
Ik lachte het eerst weg. Mijn vrouw zei nog: ‘Laat maar. Hij zit in een fase.’ Maar het bleef niet bij een fase. Hij belde vaker, en elk gesprek ging uiteindelijk over consuminderen, klimaat, gemeenschap, oppervlakkigheid van deze tijd. Prima, dacht ik, iedereen zoekt op zijn eigen manier naar zin als het pensioen dichterbij komt. Maar toen begon hij over mij.
‘Geert,’ zei hij een keer, ‘ik zeg dit omdat ik om je geef: jij bent niet gelukkig. Je vult het op met spullen en plannen.’
Ik stond toen net in de Gamma voor een nieuwe buitenlamp en voelde me daar ineens idioot staan met zo’n doos in mijn handen. Alsof ik me moest verdedigen.
Ik zei: ‘Wat een onzin. Omdat ik geen moestuin wil, ben ik leeg van binnen?’
Hij zuchtte. ‘Je maakt het belachelijk. Ik probeer eerlijk tegen je te zijn.’
Dat gesprek in Breukelen was de ontploffing. Henk had voorgesteld om elkaar “echt” te spreken voordat hij verhuisde. Ik dacht nog: goed, dan praten we het uit als volwassenen. Maar na tien minuten zei hij: ‘Ik zou het oprecht mooi vinden als jij ook meegaat. Niet per se morgen, maar dat je tenminste onderzoekt of dit niet beter bij je past dan dat jagen naar comfort.’
Ik moest lachen, zo ongelooflijk vond ik het. ‘Je bedoelt dit serieus?’
‘Ja,’ zei hij. ‘Ik denk dat onze vriendschap alleen standhoudt als we nog dezelfde kernwaarden hebben. Ik wil niet meer doen alsof oppervlakkige bezoekjes, etentjes en straks jouw luxe villa in Spanje genoeg zijn.’
Luxe villa. Alsof ik een of andere vastgoedmagnaat was. Het gaat om een appartementje van 68 vierkante meter waar ik misschien twee keer per jaar zit.
Ik voelde vooral schaamte, gek genoeg. Niet omdat hij gelijk had, maar omdat hij me neerzette als iemand zonder diepgang. Alsof al die jaren niks waard waren. Dat ik hem na zijn scheiding heb opgevangen. Dat hij bij ons met kerst aanschoof toen hij alleen zat. Dat wij samen mijn broer hebben begraven en daarna zwijgend haring hebben gegeten op de dijk, omdat praten niet ging. Was dat oppervlakkig?
Ik zei: ‘Dus als ik niet word zoals jij, ben ik niet meer goed genoeg als vriend?’
Hij keek naar buiten, naar de parkeerplaats, en zei zacht: ‘Ik trek het gewoon niet meer om mee te draaien in een leven waar ik niet meer achter sta.’
Dat deed misschien nog het meest pijn. Niet de woorden leeg of oppervlakkig, maar dat “ik trek het niet meer”. Alsof mijn aanwezigheid hem bezoedelde.
Ik ben opgestaan, heb een tientje op tafel gelegd en gezegd: ‘Dan moet je dat vooral niet doen.’ Kinderachtig misschien, maar ik wist anders echt niet wat ik nog kon zeggen zonder iets kapot te maken wat al scheurde.
De weken daarna hadden we geen contact. Voor het eerst sinds ik me kan herinneren. Geen app over Ajax, geen foto van een rare aanbieding bij de Lidl, niks. Mijn vrouw zei: ‘Mis je hem?’ Ik zei meteen nee, en een uur later zat ik in de schuur te huilen om iets heel anders, zogenaamd.
Uiteindelijk heb ik hem toch gebeld. Niet om toe te geven, maar omdat veertig jaar niet in stilte hoort te eindigen. We hebben gewandeld bij het Naardermeer. Typisch Nederlands ook: moeilijke gesprekken gaan blijkbaar beter naast elkaar dan tegenover elkaar.
Ik zei: ‘Ik hoef jouw keuzes niet te begrijpen om je het te gunnen. Maar ik laat me niet wegzetten als minder mens omdat ik anders leef.’
Hij knikte lang zonder iets te zeggen. Daarna zei hij: ‘Ik ben doorgeslagen. Ik was bang, denk ik. Voor ouder worden, voor zinloosheid. En toen ben ik heel hard gaan geloven dat mijn manier de juiste was.’
Dat was geen groot filmachtig verzoenmoment. Ik was nog steeds boos. Hij waarschijnlijk ook nog gekwetst omdat ik zijn nieuwe leven “een commune” had genoemd. Maar er kwam wel iets van lucht.
Henk is inmiddels verhuisd. Ik ben er één keer geweest. Klein huis, veel hout, gezamenlijke kas, aardige mensen. Niks voor mij, als ik eerlijk ben. En dat appartement in Spanje? Dat is er ook nog niet. Misschien komt het, misschien niet. Grappig genoeg ben ik er minder fanatiek mee bezig sinds al dit gedoe. Niet omdat Henk gelijk had, maar omdat ik mezelf wel ben gaan afvragen waar ik nou echt van oplaad.
We zijn niet meer zoals vroeger, en misschien hoeft dat ook niet. Vriendschap op onze leeftijd is blijkbaar niet vanzelfsprekend; je moet elkaar blijven loslaten zonder elkaar kwijt te raken. Hoe zouden jullie omgaan met een vriend die ineens vindt dat jouw manier van leven niet meer bij hem past?